Γιατί βλέπω συνέχεια άσχημα όνειρα;

Επί αιώνες οι άνθρωποι αποδίδαμε τους εφιάλτες σε κακά πνεύματα ή δύσπεπτες τροφές. Ωστόσο, σήμερα, η νευροεπιστήμη και η εξελικτική βιολογία εξερευνούν νέες προσεγγίσεις, προκειμένου να δώσουν πειστική απάντηση στο ερώτημα «γιατί βλέπω άσχημα όνειρα;».

Έχετε ξυπνήσει ποτέ ιδρωμένοι, με ακανόνιστη ανάσα ή καρδιοχτυπώντας; Παραδείγματος χάρη, διότι αισθανθήκατε ότι πέφτατε από μεγάλο ύψος, είτε επειδή κάτι απρόσωπο σας κυνηγούσε ή απλά διότι φοβόσασταν πως ξεχάσατε να πάρετε την τσάντα σας στο σχολείο;

Για πολλούς και πολλές από εμάς, μόλις η αδρεναλίνη αρχίσει να υποχωρεί και επανερχόμαστε στην ασφάλεια της κρεβατοκάμαράς μας, ένα βασανιστικό ερώτημα ανακύπτει: Μα γιατί;

Επί αιώνες οι άνθρωποι αποδίδαμε τους εφιάλτες σε κακά πνεύματα ή δύσπεπτες τροφές. Ωστόσο, σήμερα, η νευροεπιστήμη και η εξελικτική βιολογία εξερευνούν νέες προσεγγίσεις, προκειμένου να δώσουν πειστική απάντηση στο ερώτημα «γιατί βλέπουμε άσχημα όνειρα»;

Προπόνηση μάχης και όχι φυγής

Στις αρχές του 21^ου αιώνα, μία επιστημονική ομάδα αποφάνθηκε ότι ο λόγος που βλέπουμε άσχημα όνειρα είναι κατάλοιπο προϊστορικών εποχών! Σύμφωνα με τη Θεωρία Προσομοίωσης Απειλών (Threat Simulation Theory - TST), η οποία προτάθηκε από τον γνωστικό νευροεπιστήμονα Antti Revonsuo, οι εφιάλτες αποτελούν έναν πανάρχαιο βιολογικό αμυντικό μηχανισμό. Ειδικότερα, από εξελικτική σκοπιά, οι πρόγονοί μας ζούσαν σε έναν κόσμο συνεχούς σωματικού κινδύνου. Όσοι μπορούσαν κατά τη διάρκεια του ύπνου τους να ζήσουν μια «προσομοίωση» των αντιδράσεών τους απέναντι σε έναν εχθρό ή ένα αρπακτικό, είχαν περισσότερες πιθανότητες να επιβιώσουν μιας δύσκολης κατάστασης στον «ξύπνιο» τους.

Στο πλαίσιο αυτό, τα άσχημα όνειρα αποτελούν ένα είδος προπόνησης: Προσομοιώνοντας απειλές όπως η πτώση, η καταδίωξη ή ο κοινωνικός αποκλεισμός, στην ασφάλεια του σταδίου REM (Rapid Eye Movement), ο εγκέφαλός μας μας προετοιμάζει για την αντίδρασή μας σε μια κατάσταση μάχης ή φυγής.

Υπνοθεραπεία για ψυχολογική επιβίωση

Από την άλλη, ενώ η Θεωρία Προσομοίωσης Απειλών επικεντρώνεται στη σωματική αντοχή, η Θεωρία της Συναισθηματικής Ρύθμισης (Emotional Regulation Theory) φέρνει στο προσκήνιο την ψυχολογική επιβίωση. Για τον νευροεπιστήμονα Matthew Walker, το στάδιο REM είναι μια μορφή υπνοθεραπείας.

Ειδικότερα, κατά τη διάρκεια του ύπνου REM, το στάδιο δηλαδή όπου βιώνουμε τα πιο έντονα ή άσχημα όνειρα, ο εγκέφαλός μας στερείται νοραδρεναλίνης, μιας βασικής χημικής ουσίας του στρες. Έτσι δημιουργείται ένα ασφαλές νευροχημικό περιβάλλον, όπου ο εγκέφαλος μπορεί να επεξεργαστεί δύσκολες ή τραυματικές αναμνήσεις από την ημέρα.

Όταν, παραδείγματος χάρη, βλέπουμε έναν εφιάλτη γύρω από μια αγχωτική παρουσίαση στη δουλειά ή από μια διαμάχη με ένα κοντινό μας πρόσωπο, ο εγκέφαλός μας στην πραγματικότητα αναπαράγει και επεξεργάζεται το συναίσθημα αυτό, έτσι ώστε όταν ξυπνήσουμε, το γεγονός να είναι λιγότερο συντριπτικό.

Όταν τα άσχημα όνειρα είναι «θέμα» βιολογίας

Εντούτοις, μερικές φορές, τα άσχημα όνειρα δεν είναι «θέμα» ψυχολογίας αλλά βιολογίας. Η αμυγδαλή, είναι μια ομάδα νευρώνων, σε σχήμα αμυγδάλου. Θεωρείται τμήμα του «πρωτόγονου» εγκεφάλου μας και αναλαμβάνει τις ενστικτώδεις λειτουργίες που σχετίζονται με τον φόβο και την απειλή, ενώ είναι ιδιαίτερα ενεργή κατά τη διάρκεια του σταδίου REM και μπορεί να μετατρέψει ένα ουδέτερο όνειρο σε εφιάλτη.

Ορισμένοι εξωτερικοί παράγοντες, όπως η κατανάλωση ενός πλούσιου γεύματος αργά το βράδυ ή το αλκοόλ, καθώς και φαρμακευτικές θεραπείες που σχετίζονται με νευροδιαβιβαστές όπως η σεροτονίνη, ενδέχεται να πυροδοτήσουν μία υπερδραστηριότητα της αμυγδαλής και να επηρεάσουν τον ύπνο μας, κάνοντας τον κόσμο των ονείρων να φαντάζει απειλητικός.

Ποια είναι λοιπόν η απάντηση στην ερώτηση «γιατί βλέπουμε άσχημα όνειρα»; Αν και μπορεί να μας χαλάσουν τη διάθεση, οι περιστασιακοί εφιάλτες είναι στην πραγματικότητα σημάδι ενός υγιούς εγκεφάλου. Είτε μας προπονούν για δύσκολες και αγχωτικές καταστάσεις, είτε αποτελούν απόρροια μερικών ποτών παραπάνω, ο εγκέφαλός μας εργάζεται συνεχώς για να μας προστατεύει.

Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα ξυπνήσετε ιδρωμένοι ή καρδιοχτυπώντας, πάρτε μια βαθιά ανάσα και θυμηθείτε ότι το μυαλό σας απλώς σας πρόσεχε – ακόμα και στον ύπνο σας.