Ο εγκέφαλος δεν γερνά όπως νομίζουμε λόγω της νευροπλαστικότητας

Παρότι η γήρανση επηρεάζει φυσιολογικά τον εγκέφαλο, η επιστήμη δείχνει ότι διατηρεί την ικανότητα να προσαρμόζεται και να αναπτύσσεται. Το μυστικό βρίσκεται στη νευροπλαστικότητα.

Η ικανότητα του εγκεφάλου να αλλάζει, να προσαρμόζεται και να δημιουργεί νέες συνδέσεις καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής αποτελεί ένα από τα πιο εντυπωσιακά χαρακτηριστικά του ανθρώπινου οργανισμού.

«Η διαδικασία αυτή, γνωστή ως νευροπλαστικότητα, εξηγεί γιατί μπορούμε να μαθαίνουμε νέες δεξιότητες, να ανακάμπτουμε από εγκεφαλικές βλάβες και να διατηρούμε τη γνωστική μας λειτουργία ακόμη και σε προχωρημένη ηλικία», αναφέρει η Prashanthi Vemuri, Ph.D., ειδική της Mayo Clinic, η οποία ερευνά τον εγκέφαλο και τις νευροεκφυλιστικές διαταραχές.

Τι είναι η νευροπλαστικότητα

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος αποτελείται από δισεκατομμύρια νευρώνες, τα εξειδικευμένα κύτταρα που συλλέγουν, επεξεργάζονται και μεταδίδουν πληροφορίες. Οι νευρώνες επικοινωνούν μεταξύ τους μέσω ενός πολύπλοκου δικτύου ηλεκτρικών κυκλωμάτων, δημιουργώντας συνδέσεις που επιτρέπουν τη μεταφορά σημάτων τόσο μέσα στον εγκέφαλο όσο και προς το υπόλοιπο σώμα μέσω του νευρικού συστήματος.

Η νευροπλαστικότητα περιγράφει ακριβώς αυτή την ικανότητα του εγκεφάλου να σχηματίζει, να ενισχύει ή να αναδιοργανώνει τις νευρωνικές του συνδέσεις ανάλογα με τις εμπειρίες, τη μάθηση και τις ανάγκες του οργανισμού.

Γιατί οι νέοι μαθαίνουν ευκολότερα

Κατά την παιδική και νεανική ηλικία, ο εγκέφαλος διαθέτει μεγαλύτερο αριθμό «νεαρών» νευρώνων και αυξημένη πλαστικότητα. Αυτό του επιτρέπει να απορροφά γρήγορα νέες πληροφορίες και να δημιουργεί νέες συνδέσεις με μεγαλύτερη ευκολία.

Όπως εξηγεί η Δρ. Vemuri, ο εγκέφαλος συνεχίζει να αναπτύσσεται μέχρι τα μέσα ή και τα τέλη της τρίτης δεκαετίας της ζωής. Κατά την περίοδο αυτή αυξάνεται ο όγκος του εγκεφάλου, ωριμάζουν τα νευρωνικά δίκτυα και ολοκληρώνεται σταδιακά η ανάπτυξή του. Αυτός είναι και ο λόγος που τα παιδιά κατακτούν ευκολότερα μια ξένη γλώσσα ή νέες δεξιότητες σε σύγκριση με τους ενήλικες.

Η γήρανση του εγκεφάλου δεν σημαίνει στασιμότητα

Μετά την ηλικία των 30 ετών, ο εγκέφαλος αρχίζει να συρρικνώνεται αργά, ενώ η διαδικασία επιταχύνεται μετά τα 60. Οι αλλαγές αυτές μπορεί να επηρεάσουν λειτουργίες όπως η μνήμη, η ταχύτητα επεξεργασίας πληροφοριών, η λήψη αποφάσεων και η μάθηση.

Ωστόσο, οι επιστήμονες τονίζουν ότι η γήρανση δεν συνεπάγεται απώλεια της ικανότητας προσαρμογής. Παρά τη σταδιακή μείωση των νευρώνων, ολοένα και περισσότερες μελέτες δείχνουν ότι η νευροπλαστικότητα επιτρέπει στον εγκέφαλο να συνεχίζει να αναδιοργανώνεται τόσο δομικά όσο και λειτουργικά σε όλη τη διάρκεια της ζωής.

Με άλλα λόγια, η εκμάθηση μιας νέας δεξιότητας, ενός μουσικού οργάνου ή ακόμη και μιας ξένης γλώσσας παραμένει εφικτή ανεξάρτητα από την ηλικία.

Ο ρόλος της νευροπλαστικότητας μετά από εγκεφαλικές βλάβες

Η νευροπλαστικότητα διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο και στην αποκατάσταση ασθενών μετά από σοβαρές παθήσεις, όπως το εγκεφαλικό επεισόδιο.

Σε ένα εγκεφαλικό, η διακοπή της αιμάτωσης ή η αιμορραγία προκαλεί βλάβη ή θάνατο εγκεφαλικών κυττάρων. Παρ’ όλα αυτά, ο εγκέφαλος μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να ανακτήσει μέρος των χαμένων λειτουργιών.

Ασθενείς που αντιμετωπίζουν προβλήματα στην ομιλία ή την κίνηση μετά από εγκεφαλικό είναι δυνατόν, μέσω συστηματικής εξάσκησης και αποκατάστασης, να επανακτήσουν σημαντικό βαθμό λειτουργικότητας, καθώς ο εγκέφαλος αναδιοργανώνει τα νευρωνικά του δίκτυα και αναθέτει λειτουργίες σε άλλες περιοχές.

Πώς μπορούμε να διατηρήσουμε τη νευροπλαστικότητα

Οι ειδικοί υπογραμμίζουν ότι ο τρόπος ζωής επηρεάζει καθοριστικά την υγεία του εγκεφάλου.

Ο ποιοτικός ύπνος θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες. Κατά τη διάρκεια του ύπνου, ο εγκέφαλος απομακρύνει τοξικές ουσίες, όπως η βήτα-αμυλοειδής πρωτεΐνη, η συσσώρευση της οποίας συνδέεται με τη νόσο Αλτσχάιμερ. Έρευνες δείχνουν ότι τα άτομα που δεν κοιμούνται επαρκώς ενδέχεται να διατρέχουν έως και διπλάσιο κίνδυνο εμφάνισης της νόσου.

Παράλληλα, σημαντικό ρόλο παίζουν:

• η τακτική σωματική άσκηση,
• η διαχείριση του άγχους,
• η ρύθμιση της αρτηριακής πίεσης,
• ο περιορισμός της κατανάλωσης αλκοόλ,
• η αποφυγή του καπνίσματος,
• η διατήρηση ισχυρών κοινωνικών σχέσεων.

«Χρησιμοποίησέ το ή χάστο»

Η επιστημονική έρευνα επιβεβαιώνει ότι η γνωστή φράση «χρησιμοποίησέ το ή χάστο» ισχύει και για τον εγκέφαλο.

Δραστηριότητες όπως τα σταυρόλεξα, το Sudoku, τα παιχνίδια λέξεων, τα επιτραπέζια παιχνίδια και άλλες νοητικές προκλήσεις συμβάλλουν στη διατήρηση της γνωστικής λειτουργίας. Τα οφέλη μάλιστα φαίνεται να συσσωρεύονται με την πάροδο του χρόνου.

Αντίστοιχα, η ανάγνωση, η εκμάθηση μουσικού οργάνου ή οποιασδήποτε νέας δεξιότητας ενισχύουν το λεγόμενο «γνωστικό απόθεμα», την ικανότητα δηλαδή του εγκεφάλου να ανταποκρίνεται στις αλλαγές ή ακόμη και σε πιθανή γνωστική έκπτωση.