Σπορά νεφών: Μπορεί να μας σώσει από τη λειψυδρία;

Καθώς τα αρχαία τελετουργικά επίκλησης της βροχής έχουν δώσει τη θέση τους στην τεχνολογία, προκειμένου –κόντρα στις θεωρίες συνομωσίας– να μας παρέχει μια αποτελεσματική λύση κατά της ξηρασίας που πυροδοτείται από την κλιματική αλλαγή, επιστρέφουμε στο ίδιο ερώτημα: Μπορούμε να «κάνουμε κουμάντο» στον ουρανό;

Για εκατοντάδες χρόνια, η σχέση της ανθρωπότητας με τη βροχή ήταν έρμαιο της τύχης αλλά και της απελπισίας, ενώ αφηνόταν στην πίστη και τις τελετουργίες: Από τους ρυθμικούς χορούς των ιθαγενών Αμερικανών μέχρι τις λιτανείες εικόνων και τις δεήσεις που ακόμα και σήμερα απευθύνουν ιερείς, τόσο στη χώρα μας όσο και σε άλλες περιοχές της υφηλίου που πλήττονται από την ξηρασία, ανέκαθεν «ικετεύαμε» τους ουρανούς για νερό.

Σήμερα, καθώς οι υδάτινοι πόροι μειώνονται και οι φυσικές δεξαμενές στερεύουν, έχουμε ανταλλάξει τα τελετουργικά τύμπανα και τις προσευχές με την τεχνολογία. Από το Διαδίκτυο των Πραγμάτων (IoT) για την καλύτερη διαχείριση του νερού, μέχρι τη σπορά νεφών για την τεχνητή πρόκληση βροχής, η ανθρωπότητα επιστρατεύει νέα, καινοτόμα μέσα για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.

Καθώς, όμως, οι προσπάθειες τροποποίησης του καιρού κλιμακώνονται, πυροδοτούν παράλληλα ανυπόστατες θεωρίες συνωμοσίας. Εντέλει, αν και έχουμε πλέον αντικαταστήσει τις αρχαίες τελετουργίες με τη σύγχρονη τεχνολογία, ένα θεμελιώδες ερώτημα συνεχίζει να μας απασχολεί: Μπορούμε να «κάνουμε κουμάντο» στον ουρανό;

Τι είναι η σπορά νεφών;

Η σπορά νεφών (cloud seeding) είναι μια τεχνική τροποποίησης του καιρού, με σκοπό την πρόκληση ή την αύξηση της βροχής και του χιονιού. Η διαδικασία αυτή δεν δημιουργεί σύννεφα από το μηδέν σε έναν καθαρό ουρανό, αλλά λειτουργεί ως «ενισχυτής» της αποδοτικότητας των ήδη υπαρχόντων, υγρών νεφών.

Πώς γίνεται αυτό εφικτό; Μέσω αεροσκαφών ή επίγειων σταθμών, απελευθερώνονται στα σύννεφα χημικές ουσίες, συνήθως ιωδιούχος άργυρος (AgI) ή ξηρός πάγος, οι οποίες λειτουργούν ως «πυρήνες συμπύκνωσης». Δηλαδή, συγκεντρώνουν γύρω τους τα σταγονίδια νερού που αιωρούνται στα σύννεφα, τα οποία παγώνουν γρήγορα και βαραίνουν. Καθώς, λοιπόν, γίνονται κρύσταλλοι πάγου, όσο περισσότερο μεγαλώνουν, η βαρύτητα τους παρασύρει προς τα κάτω, με αποτέλεσμα να πέφτουν στο έδαφος ως βροχή ή χιόνι.

Η τεχνολογία της σποράς των νεφών ανακαλύφθηκε το 1946 και σήμερα χρησιμοποιείται από περισσότερες από 50 χώρες που αντιμετωπίζουν έντονη λειψυδρία¹. Ωστόσο, όλες αυτές τις δεκαετίες η αποτελεσματικότητά της αμφισβητούνταν, καθώς ήταν δύσκολο να αποδειχθεί εάν ένα σύννεφο έφερε βροχή επειδή υποβλήθηκε σε cloud seeding ή αν θα έβρεχε έτσι κι αλλιώς.

Σύννεφα πάνω από το Αϊντάχο και ένα «ποτάμι» στον ουρανό της Κίνας

Για μεγάλη μερίδα της επιστημονικής κοινότητας, αυτό το αφήγημα άλλαξε ριζικά το 2017 με μια μελέτη-σταθμό που ονομάστηκε «πείραμα SNOWIE»². Με την υποστήριξη του Εθνικού Ιδρύματος Επιστημών των ΗΠΑ (NSF), μία ερευνητική ομάδα χρησιμοποίησε προηγμένο εξοπλισμό ραντάρ και ερευνητικά αεροσκάφη για να καταγράψει με ακρίβεια τι συμβαίνει όταν εισάγεται ιωδιούχος άργυρος στον συννεφιασμένο ουρανό πάνω από τα βουνά του Αϊντάχο.

Τα αποτελέσματα της έρευνας προσέφεραν την πρώτη ακλόνητη, μετρήσιμη απόδειξη ότι η σπορά των νεφών μπορεί να αυξήσει τη χειμερινή χιονόπτωση κατά περίπου 10%. Ήδη, χώρες όπως τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, η Σαουδική Αραβία, το Ιράν, η Ινδία και η Ταϊλάνδη, κάνουν εκτεταμένη χρήση της τεχνολογίας cloud seeding ενώ παράλληλα δαπανούν δεκάδες εκατομμύρια δολάρια για την ανάπτυξη βελτιωμένων τεχνικών³.

Η Κίνα, ως η πλέον φιλόδοξη από όλες, αποφάσισε ότι για να λύσει το πρόβλημά της θα δημιουργήσει ένα «ποτάμι» στον ουρανό της! Το απίστευτα τολμηρό έργο Tianhe (Ουράνιος Ποταμός), το οποίο ανακοινώθηκε το 2018, στόχευε στην κατασκευή ενός μόνιμου εναέριου υδάτινου διαδρόμου έκτασης 1,6 εκατομμυρίων τετραγωνικών χιλιομέτρων, δηλαδή περίπου στο μέγεθος της Αλάσκας!

Το σχέδιο προέβλεπε την εγκατάσταση δεκάδων χιλιάδων θαλάμων καύσης ιωδιούχου αργύρου στις τραχιές κορυφογραμμές του Θιβέτ, προκειμένου να προκαλούνται συνεχώς βροχές, οι οποίες μέσω των ποταμών θα ανακατευθύνονταν στις ξηρότερες βόρειες πεδιάδες της Κίνας. Ωστόσο, η αποσιώπηση της έκβασής του από τα επίσημα κανάλια του Πεκίνου, έχουν οδηγήσει την –εκτός Κίνας– επιστημονική κοινότητα στο συμπέρασμα ότι το μεγαλεπήβολο αυτό έργο ουδέποτε ευοδώθηκε.

Ποιοι και γιατί μας ψεκάζουν;

Από την άλλη, δεδομένου ότι το cloud seeding συνίσταται στην απελευθέρωση αόρατων χημικών ουσιών στην ανοιχτή ατμόσφαιρα, η τεχνολογία αυτή αναπόφευκτα έγινε πόλος έλξης κάθε είδους θεωριών συνωμοσίας.

Η πλέον διαδεδομένη από αυτές είναι η πεποίθηση ότι πίσω από τη σπορά νεφών κρύβονται σκόπιμοι ψεκασμοί από κυβερνήσεις ή άλλα «σκοτεινά κέντρα» προκειμένου να ελέγξουν τους πληθυσμούς και να χειραγωγήσουν την παγκόσμια πολιτική. Αντίστοιχοι ισχυρισμοί, άλλωστε, διακινήθηκαν παλαιότερα και στη χώρα μας, ακόμα και μέσα στο Κοινοβούλιο, σε ό,τι αφορά τα ίχνη που αφήνουν τα αεροπλάνα – παρότι εύκολα αποδεικνύεται ότι προέρχονται από τους υδρατμούς νερού που συμπυκνώνονται στις εξατμίσεις των κινητήρων τους.

Κάθε φορά, λοιπόν, που ένα ακραίο καιρικό φαινόμενο λαμβάνει χώρα κοντά σε μια επιχείρηση σποράς νεφών, οι συνωμοσιολόγοι έχουν την τιμητική τους. Όπως παραδείγματος χάρη συνέβη το 2024, όταν το Ντουμπάι επλήγη από καταστροφικές βροχοπτώσεις, τέτοιας έντασης που δεν είχε καταγραφεί ποτέ στην ιστορία της χώρας. Επειδή τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα διαθέτουν ένα ενεργό πρόγραμμα σποράς νεφών, οι «φανατικοί» των μέσων κοινωνικής δικτύωσης κατηγόρησαν την κυβέρνηση για την καταστροφή.

«Κουμάντο» στα σύννεφα αλλά όχι τον ουρανό

Η διεθνής μετεωρολογική και επιστημονική κοινότητα κατέρριψε γρήγορα αυτόν τον ισχυρισμό, αποδεικνύοντας ότι οι πλημμύρες προκλήθηκαν από ένα τεράστιο καταιγιδοφόρο σύστημα που διέσχισε την Αραβική Χερσόνησο και εντάθηκε λόγω της κλιματικής αλλαγής⁴.

Επί του παρόντος, εξίσου κατηγορηματικά είναι και τα συμπεράσματά της σε ό,τι αφορά το αν η σπορά νεφών μπορεί να μας σώσει από τη λειψυδρία. Σύμφωνα, λοιπόν, με τα μέχρι σήμερα διαθέσιμα δεδομένα, αν και η σπορά των νεφών μπορεί να προκαλέσει βροχόπτωση και χιονόπτωση, η ποσότητα του υετού ποικίλλει σημαντικά ανάλογα με την τοποθεσία, την εποχή και τις ατμοσφαιρικές συνθήκες, ενώ δεν μπορεί να δημιουργήσει νερό εκεί που δεν υπάρχει.

Μπορούμε, συνεπώς, να «κουμαντάρουμε» κάποια σύννεφα ώστε να βρέξει, αλλά δεν μπορούμε να ελέγξουμε τον ουρανό. Ωστόσο, η έρευνα συνεχίζεται.

¹ Review of Advances in Precipitation Enhancement Research - World Meteorological Organization (WMO)

²Seeded and Natural Orographic Wintertime Clouds: The Idaho Experiment

³Analysis: Looking to the skies: The growing interest in cloud seeding technology in the Gulf

⁴REUTERS - What caused Dubai floods? Experts cite climate change, not cloud seeding